بیشترِ تیمهایی که برنامهٔ ماهانه دارند، آن را در اکسل نگه میدارند.
این انتخابِ بدی نیست: اکسل در دسترس است، همه بلدند، و برای یک جدولِ ساده بهترین ابزارِ دمِ دست است.
ولی چند ماه که گذشت، معمولاً چند الگوی تکراری پیش میآید.
یک) فایل تکثیر میشود
اولش «برنامه.xlsx» است. بعد «برنامه-نهایی.xlsx»، بعد «برنامه-نهایی-۲.xlsx»، و یکی هم در ایمیلِ یک نفرِ دیگر.
هیچکدام غلط نیستند؛ مشکل این است که معلوم نیست کدام درست است.
و این فقط یک دردسرِ مرتبسازی نیست. وقتی دو نفر همزمان روی دو نسخه کار کنند، یکی از دو نسخه آخرش دور ریخته میشود — و معمولاً کسی خبر ندارد کدام کار در آن یکی بوده.
دو) ماهِ تازه یعنی کپیِ تازه
هر ماه یک شیت کپی میشود و تاریخها دستی عوض میشوند.
مشکل دو چیز است. اول اینکه کپی، اشتباه را هم کپی میکند: فرمولی که ماهِ پیش به خانهٔ غلطی اشاره میکرد، دوازده ماه بعد هنوز همان اشتباه را دارد.
دوم اینکه هیچکس نمیداند ماهِ قبل چطور گذشت. شیتِ قبلی هست، ولی برای اینکه بفهمید «تمدیدِ گواهی» سه ماهِ پشتِ هم دیر شده، باید سه شیت را کنار هم باز کنید و با چشم بسنجید. عملاً هیچوقت کسی این کار را نمیکند.
سه) وضعیت، جای ثبت ندارد
در اکسل معمولاً یک ستون میشود «وضعیت» و داخلش هرکس چیزی مینویسد: «انجام شد»، «OK»، «✓»، «انجام شده»، و یکی هم خالی میگذارد.
تا وقتی فهرست ده ردیف است عیبی ندارد. از چهل ردیف که گذشت، دیگر نمیشود پرسید «چند درصدِ کارهای این ماه انجام شده» — چون پاسخش به املای آدمها بند است.
و تاریخِ انجام معمولاً اصلاً ثبت نمیشود. یعنی بعداً نمیشود فهمید کاری سرِ وقت انجام شده یا دوازده روز دیر.
چهار) فایل، تاریخچه ندارد
اگر ردیفی پاک شود، پاک شده. اگر کسی عددی را عوض کند، عوض شده.
نسخهٔ پشتیبانِ اکسل — اگر باشد — کلِ فایل را برمیگرداند، نه آن یک ردیف را. یعنی برای برگرداندنِ یک اشتباه، باید کارِ همهٔ آن روز را هم دور ریخت.
پنج) روی گوشی کار نمیکند
این را آدمها معمولاً آخر از همه میفهمند. جدولِ بیستستونی روی صفحهٔ ششاینچی باز میشود، ولی زدنِ یک تیک در ستونِ هفدهم کاری است که دو بار میکنید و بارِ سوم میگویید «بعداً پشتِ میز».
و «بعداً» معمولاً نمیرسد.
اکسل کِی هنوز بهترین انتخاب است
این نوشته علیهِ اکسل نیست. چند جا واقعاً چیزِ بهتری نیست:
- محاسبه. هر چیزی که فرمول و سناریو میخواهد
- دادهای که یک بار لازم است و بعد دور ریخته میشود
- فهرستی که فقط یک نفر با آن کار میکند و تاریخچهاش مهم نیست
- گرفتنِ خروجی برای کسی که بیرونِ سیستمِ شماست
مرز تقریباً همینجاست: اکسل برای محاسبه ساخته شده، نه برای پیگیری. تا وقتی جدولتان محاسبه است، بمانید. وقتی تبدیل شد به چیزی که «وضعیت» و «مسئول» و «مهلت» دارد، دیگر پیگیری است.
نشانههایی که وقتش رسیده
اگر سهتا از اینها را دیدید، معمولاً وقتِ عوض کردن است:
- بیش از یک نفر باید در همان فهرست بنویسد
- فهرست هر ماه تکرار میشود و از نو ساخته میشود
- کسی میپرسد «ماهِ پیش چقدرش انجام شد؟» و پاسخش ساعتها کار است
- لازم است از بیرونِ دفتر هم به فهرست سر بزنید
- یک بار داده از دست رفته و هیچکس نفهمیده کِی
راههای دیگر، و عیبِ هرکدام
اکسل تنها انتخاب نیست و جایگزینش هم فقط یک چیز نیست. هرکدام یک چیزی را حل میکنند و یک چیزی را نه:
- گوگلشیت. مشکلِ «کدام نسخه درست است» را کاملاً حل میکند و تاریخچه هم دارد. ولی هنوز یک جدولِ خالی است: ساختارِ ماه و وضعیت و مهلت را باید خودتان بسازید و هر ماه نگه دارید. و برای دادهای که نمیخواهید روی سرورِ کسِ دیگری باشد، انتخابِ راحتی نیست.
- ترلو و تختههای کارتی. برای کارِ جاری عالیاند. برای فهرستی که هر ماه عیناً تکرار میشود ضعیفاند — باید یا دستی کپی شود یا با افزونه خودکار، و گزارشِ «چند درصدِ ماه» از آن در نمیآید.
- نُوشن و ابزارهای مشابه. انعطافشان زیاد است، و همین عیبشان است: ساختنِ چیزی که درست کار کند خودش یک پروژه است، و آدمی که وقت نداشت فهرستش را مرتب کند، وقتِ ساختنِ سیستم هم ندارد.
- نرمافزارِ حسابداری یا تیکتینگی که از قبل دارید. اگر کارِ ماهانهتان داخلِ همان جا میگنجد، بهترین انتخاب همان است — ابزارِ تازه یعنی یک جای دیگر که باید سر بزنید.
هیچکدام غلط نیستند. فقط پیش از عوض کردن، روشن کنید چه چیزی را میخواهید حل کنید: نسخههای تکثیرشده، تکرارِ ماهانه، یا گزارش گرفتن. ابزاری که آن یکی را حل نکند، فقط جای فایلتان را عوض کرده.
اگر خواستید جابهجا شوید، داده را دور نریزید
یک ترسِ درست وجود دارد: «همهٔ کارم در این فایل است».
لازم نیست دور ریخته شود. هر ابزارِ درستی باید بتواند همان xlsx را بخواند و خروجیِ xlsx هم بدهد — یعنی هم اول کار دادهتان منتقل میشود، هم هر وقت خواستید میتوانید برش دارید و بروید. ابزاری که داده را گروگان بگیرد، همان مشکلِ قبلی است با ظاهرِ تازه.
کارتابل ماهانه همین دو راه را دارد: فهرستِ اکسلِ موجودتان را میخواند و هر وقت بخواهید خروجیِ اکسل میدهد. و اگر خواستید ببینید یک برنامهٔ ماهانه بیرون از اکسل چه شکلی است، نسخهٔ نمایشی بیثبتِ نام باز میشود.